historia T-34

A oto historia powstania kultowego już czołgu T-34. W 1937 roku fabryka w Charkowie otrzymała założenia techniczne do nowego typu czołgu. Powołano zespół konstruktorów, w skład którego weszli między innymi Koszkin, Morozow, Kuczerenko. W maju 1938 roku przedstawili oni dwa projekty czołgów : kołowo-gąsienicowy A-20 i gąsienicowy A-32. Czołg A-32 nieznacznie przewyższał prototyp A-20 ponieważ był lżejszy, grubsze opancerzenie i silniejsze uzbrojenie było dodatkowym atutem. W testowym modelu zastosowano armatę kaliber 76 mm. Oba czołgi napędzane były silnikiem wysokoprężnym. Po przeprowadzeniu testów na poligonie postanowiono model A-32 skierować do masowej produkcji. 19 grudnia 1939 roku czołg oznaczony jako T-34 został przyjęty do uzbrojenia Armii Radzieckiej. Pierwszy prototyp czołgu T-34 został wyprodukowany w styczniu 1940 roku.

W pierwszych 453 czołgach T-34 montowano działa L-11, które nie pochodziły z bieżącej produkcji, lecz z magazynów wojskowych. Problem uzbrojenia czołgu T-34 w nowoczesną armatę rozwiązano dopiero wiosną 1941 r., kiedy w Fabryce Nr 92 na pełną skalę uruchomiono produkcję nowego działa F-34 kal. 76 mm, skonstruowanego przez zespół inż. Grabina. Było ono znacznie nowocześniejsze od dział L-11 i F-32 (miało m.in. lufę o długości 40 kalibrów, a dwa pozostałe – o długości 30,5 kalibra). W XI i XII 1940 r. wszechstronnym próbom wojskowym poddano trzy czołgi T-34 produkcji seryjnej. Ujawniły one tak wiele wad konstrukcyjnych, że ponownie stanął problem przydatności dla wojska tego czołgu i celowości jego produkcji. Ale, oczywiście, produkcji czołgu T-34 bez względu na wszystko nie można był przerwać. Był on zdecydowanie lepszy od BT-7M, a przygotowania do ataku na Niemcy latem 1941 r. były w pełnym toku. Konstruktorzy i kierownictwa zakładów włączonych w produkcję czołgu T-34 energiczniej zabrali się za jego modernizację oraz… przygotowanie od III kwartału 1941 r. seryjnej produkcji nowej wersji T-34M (A-34). W I 1941 r. Komitet Obrony przy Radzie Komisarzy Ludowych ZSRR zatwierdził projekt tego czołgu, w III rozpoczęto w Charkowie budowę dwóch prototypów, lecz do wybuchu wojny z Niemcami nie ukończono ich z powodu przedłużenia się prac projektowo-badawczych przy silniku W-5. Do 30 VI 1941 r. Fabryka Nr 183 w Charkowie i Stalingradzka Fabryka Traktorów (SFT) wyprodukowały łącznie i przekazały armii aż 1225 czołgów T-34.

Czołg średni T-34/76 model 1940 był podzielony na cztery przedziały: kierowania, bojowy, silnikowy i układu przeniesienia napędu. Grubość pancerza przedniej części kadłuba wynosiła: płyta górna (nachylona pod katem 60°) i płyta dolna (nachylona pod kątem 53°) 45 mm, boki i ściana tylna kadłuba 45 mm, płyta górna i dno 20 mm. Masa bojowa czołgu wynosiła 26,8 t. Wieża była spawana z walcowanych płyt pancernych lub z dwóch (później czterech) części odlewanych. Posadowiono ją na przedniej części kadłuba, na osi wzdłużnej. Grubość pancerza wynosiła 52 mm, osłona jarzma armaty – 40 mm. Dwuosobowa, wąska wieża była obracana za pomocą silnika elektrycznego lub – w trybie awaryjnym – ręcznie. Zamontowano w niej armatę Ł-11 L/30,5 wz. 1938/39 kal. 76,2 mm i sprzężony z nią km DT kal. 7,62 mm. Od III 1941 r. montowano nowe armaty F-34 wz. 1940 kal. 76,2 mm o długości lufy 41,5 kalibra. W czołgu przewożono 77 naboje do działa oraz 2898 szt. amunicji do km (46 magazynków). Dowódca zajmował miejsce w lewej części wieży. Obserwował teren i celował z działa korzystając z celownika teleskopowego TOD-6 i peryskopowego celownika panoramicznego PT-6. W prawej części wieży było stanowisko ładowniczego. Część czołgów wyposażona była w krótkofalową radiostację nadawczo-odbiorczą 71-TK-3, później – 9-R.

Czołg T-34/76 był napędzany przez silnik W-2 o mocy 368 kW (500 KM). Pojemność sześciu zbiorników paliwa, umieszczonych w przedziale przeniesienia napędu, wynosiła łącznie 460 dm3. Na tylnej części kadłuba można było przewozić cztery dodatkowe zbiorniki paliwa o pojemności łącznej 134 dm3. Prędkość maks. po drogach wynosiła 55 km/h, średnia prędkość w terenie – 25 km/h. Od 1941 r. produkowano wersję zmodernizowaną, choć lepiej istotę wprowadzonych zmian oddaje stwierdzenie, że dokonano skrajnych uproszczeń i oszczędności. Był to skutek rozpoczętej 22 VI 1941r. agresji niemieckiej na ZSRR, pozrywania więzi kooperacyjnych, przerwania dostaw wielu surowców i materiałów, konieczności ewakuacji na głębokie tyły wielu fabryk. Wersja ta nazywana jest T-34 model 1941 i była uzbrojona w armatę F-34 kal. 76,2 mm. W krótkiej serii (42 egz.) wyprodukowano także tzw. niszczyciel czołgów uzbrojony w armatę ppanc. ZiS-4 kal. 57 mm. Zmieniono konstrukcję gąsienic, których szerokość zmniejszono do 500 mm, w większości czołgów z powodu braku gumy stosowano koła jezdne całkowicie stalowe z wewnętrzną amortyzacją oraz koła napinające bez gumowego bandaża. Masa bojowa wzrosła do 28,5 t.

Kolejnej modernizacji czołgi T-34 poddano w 1942 r. i w I połowie 1943 r. W wyniku tych działań powstała wersja T-34 model 1942 (do VII 1943 r. wyprodukowano 11 461 egz.), przy czym nie istnieje jeden jej wzorzec (poszczególne zakłady w różnym czasie wprowadzały określone modyfikacje). Najważniejsze było wprowadzenie do produkcji nowej, większej wieży, co pozwoliło zwiększyć zapas przewożonej amunicji do armaty do 100 szt. i przenieść radiostację z przedziału kierowania do tylnej części wieży (nadal była ona dwuosobowa). Od lata 1943 r. zaczęto instalować wieżyczkę obserwacyjną dowódcy. Na części czołgów wzmocniono opancerzenie montując na przedniej części kadłuba i na wieży dodatkowe płyty pancerne o grubości 15 mm.

Pod względem uzbrojenia oraz grubości i ukształtowania pancerza czołg T-34/76 w 1941 r. przewyższał wszystkie typy czołgów niemieckich. Jednak z powodu braku odpowiedniej liczby wyszkolonych załóg, niedopracowania konstrukcji czołgu (niska żywotność i jakość silnika, wysoka awaryjność układu przeniesienia napędu, prymitywne przybory obserwacyjno-celownicze, ciasnota w dwuosobowej wieży, niewłaściwe rozmieszczenie amunicji, zła wentylacja itp.), a także w wyniku rozwoju wydarzeń na froncie latem 1941 r. prawie wszystkie dyslokowane nad granicą czołgi T-34 zostały utracone podczas pierwszych dwóch miesięcy wojny. Straty w broni pancernej Armii Czerwonej w pierwszych tygodniach wojny z Niemcami były ogromne. Od 22 VI do 9 VII obejmowały one m.in. 11 712 czołgów (!) Podkreślić trzeba, że były to straty bezpowrotne. To oznacza, że czołgi spłonęły, zostały całkowicie rozbite lub wpadły w ręce Niemców. Z kolei, dla porównania, spośród 408 czołgów utraconych do 4 IX 1941 r. przez wspomnianą 1. GPanc. gen. Kleista aż 222 udało się naprawić lub wyremontować.

Na początku VIII 1941 r. Armia Czerwona dysponowała tylko 235 zdatnymi do walki czołgami T-34, Dodatkowych 116 czołgów znajdowało się w jednostkach rezerwowych. Czołgi tego typu stanowiły od 1943 r. podstawowe wyposażenie jednostek pancernych i zmechanizowanych Armii Czerwonej. Wykorzystywano je na froncie do końca wojny w 1945 r. Brały udział m.in. w walkach pod Moskwą zimą 1941-1942, w ofensywie pod Stalingradem 1942-1943, w bitwie pod Kurskiem (VII 1943 r.) i potem w wielkich operacjach ofensywnych na froncie wschodnim, zakończonych szturmem Berlina w 1945 r.
Na uzbrojeniu Armii Radzieckiej czołgi T-34/76 pozostawały do końca lat 40. Dużym użytkownikiem czołgów T-34/76 było formowane od 1943 r. na terenie ZSRR Wojsko Polskie, które otrzymało 118 czołgów tego typu. Przekazano je także Korpusowi Czechosłowackiemu, formowanemu w ZSRR oraz Narodowo-Wyzwoleńczej Armii Jugosławii, dowodzonej przez gen. J. Broz-Tito.

Wprowadzenie do akcji nowych niemieckich czołgów typu PzKpfw V “Panther” i PzKpfw VI” Tiger” zmusiło dowództwo armii sowieckiej do poszukiwania czołgu mogącego podjąć równorzędną walkę z tymi czołgami. Najpilniejszą sprawę była modyfikacja uzbrojenia – zamontowanie armaty większego kalibru, w miejsce działa 76 mm. Zaprojektowano dwa typy armat kalibru 85 mm przeznaczonych dla czołgu T-34: D-5 konstrukcji Grabina oraz S-53 zaprojektowa­nej przez inż. Siergiejewa. Armata D-5 okazała się zbyt duża, dlatego została przeznaczona do uzbrojenia dział samobieżnych SU­85, natomiast zamontowanie armaty S-53 było tylko możliwe w powiększonej wieży mieszczącej trzech członków załogi. Modernizacja czołgu została powierzona fabryce nr 112 w Gorkim. W toku prac modernizacyjnych napotkano na duże problemy związane z zamontowaniem nowej wieży. Po rozwiązaniu problemów z nową powiększoną wieżą wystąpiły trudności z uzbrojeniem. Armata S-53 miała nadal wiele usterek, dlatego do pierwszych seryjnych czołgów T-34/85 zamontowano armatę D-5T kalibru 85 mm. Po ukończeniu prób poprawionej armaty S-53 konstrukcji A.T. Sawina i G.N. Siergiejewa została wprowadzona do produkcji seryjnej jako ZiS-S-53. Pierwsze 800 czołgów uzbrojono w armaty D-5T, pozostałe w nowy model armaty ZiS-S-53. Do produkcji seryjnej trafiło kilka wariantów czołgów T-34/85 posiadających m.in. koła odlewane, radiostację przeniesioną z kadłuba do wieży. W toku produkcji poszczególne zakłady produkcyjne wprowadziły drobne zmiany technologiczne co spowodowało m.in. różnice w konstrukcji wieży czołgu. Produkowano wariant OT-34 uzbrojony w miotacz płomieni, w trały przeciwminowe. Do zakończenia wojny wyprodukowano około 18000 czołgów tego typu. Produkcja była kontynuowana tak­że po wojnie. Czołgi typu T -34/85 były używane w wojnie koreańskiej, na Bliskim Wschodzie, w Wietnamie.

Bibliografia :

Valerij P.Panow i Jacek Solarz- Czołgi sowieckie 1939-1945-W-wa 1996

Follow

Otrzymuj każdy nowy wpis na swoją skrzynkę e-mail.

%d bloggers like this: